ރާއްޖޭގެ އިސްލާހީ ބަދަލުތަކުގެ ވާހަކަ ދެކެވޭއިރު، އާންމު ބަހުސްތައް އަބަދުވެސް ހުއްޓެނީ ޝަރުއީ ދާއިރާއަށް، ތަންފީޒީ އިދާރާތަކަށް ނުވަތަ ބްރޯޑްކާސްޓިން ކޮމިޝަން ފަދަ މިނިވަން މުއައްސަސާތަކަށެވެ. ނަމަވެސް، މި ވިސްނުމުގެ ސަބަބުން އެންމެ ބޮޑު މައްސަލަ އޮތް ތަނަށް ސަމާލުކަމެއް ނުދެވެއެވެ. އަވަސް އަދި އަސާސީ އޮނިގަނޑުގެ ބަދަލަކަށް އެންމެ ބޮޑަށް ބޭނުންވެފައިވާ މުއައްސަސާއަކީ، ގައުމު އިސްލާހުކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު ހަވާލުވެފައިވާ އެންމެ މަތީ ބާރު: ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހެވެ.
ރާއްޖޭގެ މަޖުލިސް މިއަދު ވެފައިވަނީ މިހާރު މިއޮތް ގޮތަށް، ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި ކުރިއަށް ގެންދަން ދަތި، އެފިޝަންޓްކަން ކުޑަ، އަދި ދައުލަތުގެ މާލިއްޔާއިން ބޮޑެތި ހަރަދުތަކެއް ހިނގާ ނިޒާމަކަށެވެ. ޒިންމާދާރު، ތަރައްގީއަށް އަމާޒުހިފާ ޑިމޮކްރެޓިކް ނިޒާމެއް ބިނާކުރުމަށްޓަކައި، ގައުމު މި އުނދަގޫ ހަގީގަތާ ކުރިމަތިލާންޖެހެއެވެ. ރާއްޖޭގައި ހަގީގީ އިސްލާހެއް ފެށޭނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް އިސްލާހުކޮށްގެންނެވެ.
ދުނިޔޭގެ ހަގީގަތްތަކާ ނުބައްދަލު، ބޮޑުވަމުންދާ މަޖިލީހެއް
އާބާދީގައި މިލިއަން މީހުންވެސް ހަމަނުވާ ކުޑަކުޑަ ޖަޒީރާ ގައުމެއްގައި 85 މެންބަރުންގެ (އަދިވެސް އިތުރުވަމުންދާ) ގާނޫނުހަދާ މަޖިލީހެއް ދެމެހެއްޓުމަކީ ދުނިޔޭގެ ނިސްބަތަށް ބަލާއިރު ނުކުރެވޭނެ، ޣައިރުތަބީއީ ކަމެކެވެ. ބައިނަލްއަގުވާމީ އަޅާކިޔުމަކުންވެސް މި ބޮޑު ތަފާތު ސާފުވެގެންދެއެވެ. ރާއްޖެއާ އެއްވަރުގެ އާބާދީއެއް އޮންނަ، ޖަޒީރާ ގައުމެއް ކަމުގައިވާ މޯލްޓާގެ ޕާލިމަންޓުގައި ތިއްބަވަނީ 69 މެންބަރުންނެވެ. ރާއްޖެއަށްވުރެ ދެގުނަ ބޮޑު އާބާދީއެއް އޮންނަ ޖަޒީރާ ގައުމެއް ކަމުގައިވާ ފީޖީގެ ގާނޫނުހަދާ މަޖިލީހުގައި ތިއްބަވަނީ އެންމެ 50 މެންބަރުންނެވެ. އިގްތިސޯދީ ނަމޫނާއެއްގެ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގައި ފާހަގަކުރާ ސިންގަޕޫރުގެ 5.5 މިލިއަން މީހުންގެ އާބާދީ ތަމްސީލުކުރަނީ އެންމެ 99 މެންބަރުންނެވެ. އެމެރިކާގެ ކޮންގްރެސްގެ މަތީގެ — ސެނެޓުގައި — 330 މިލިއަނަށްވުރެ ބޮޑު އާބާދީއެއް ތަމްސީލުކުރައްވަނީ އެންމެ 100 ސެނެޓަރުންނެވެ.
މިފަދަ ބައިނަލްއަގުވާމީ މިސާލުތައް ހުރިނަމަވެސް، ރާއްޖޭގައި މިހާރު ގާނޫނު އޮތްގޮތުން މަޖިލިސް ބޮޑުވަމުންދަނީ އާބާދީ އިތުރުވާ ނިސްބަތުންނެވެ؛ އެއީ ކޮންމެ 5،000 މީހަކަށް މެންބަރަކު އިތުރުވާ ގޮތަށެވެ. މިކަން ހުއްޓުމެއްނެތި ކުރިއަށްދާނަމަ، މަދު އަހަރުތަކެއްގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރުންގެ އަދަދު އެމެރިކާގެ ސެނެޓަށްވުރެ ގިނަވެގެންދިއުމުގެ ނުރައްކާ އެބައޮތެވެ. ކުޑަ އަދި އެފިޝަންޓް މަޖިލީހަކާ ދިމާއަށް މިސްރާބުެޖެހުމުގެ ބަދަލުގައި، ދާއިރާތައް ކަނޑައެޅުމުގެ އިން މާ ކުޑަކޮށް — ކޮންމެ 3،500 މީހަކަށް މެންބަރަކު ހުންނަ ގޮތަށް ހަދަން އުޅޭ ވާހަކަތައްވެސް އިވެއެވެ. މި މަގުން ކުރިއަށްދިއުމަކީ ދައުލަތުގެ ހަރަދުތައް އިންތިހާއަށް ބޮޑުވެ، ކުޑަކުޑަ މުޖުތަމައެއް އިތުރަށް ސިޔާސީވެގެންދާނެ ކަމެކެވެ.
ބޮޑެތި މާލީ ހަރަދުތަކާއި ޒިންމާދާރުކަން ކުޑަވުމުގެ ސަގާފަތް
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް ހިންގުމަށްދާ އިދާރީ ހަރަދުތަކުގެ އިތުރުން، މުސާރައާއި ކޮމިޓީ އެލަވަންސް އަދި އެހެނިހެން އިނާޔަތްތަކާ އެކު ކޮންމެ މެންބަރަކަށް މަހަކު އެވްރެޖްކޮށް 100،000 (އެއްލައްކަ) ރުފިޔާ ދައުލަތުން ހަރަދުކުރެއެވެ. ނަމަވެސް، މި ކުރެވޭ ބޮޑު ހަރަދާ އަޅާބަލާއިރު ރައްޔިތުންނަށް ލިބޭ ނަތީޖާ ވަރަށް ދަށްކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. މިހާރު ކަންކަން ހިންގާ ގޮތުން، ޖަލްސާތަކަށް ހާޒިރުވިޔަސް އަދި އަމަލީ ގޮތުން ބައިވެރިނުވިޔަސް މެންބަރުންނަށް ފުރިހަމަ މުސާރައާއި އިނާޔަތްތައް ލިބެއެވެ. ދައުލަތުގެ މުސާރަ ލިބޭއިރު، އަމިއްލަ ވިޔަފާރިތަކުގައި އުޅުއްވުމަށް ނުވަތަ ދިގު ޗުއްޓީތައް ނެންގެވުމުގެ ސަބަބުން ޖަލްސާތަކަށް ހާޒިރުނުވުމުގެ މައްސަލަ ވަރަށް ބޮޑެވެ.
މަސައްކަތުގެ ނަތީޖާއަށް ބެލުމެއްނެތް ގޮތެއްގައި ބޮޑު މުސާރައެއް ކަށަވަރުވެފައި އޮތުމަކީ ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރު ގެއްލޭ ކަމެކެވެ. މާލީ ދަތިކަމާއި އިގްތިސޯދީ ނާޒުކުކަމާ ކުރިމަތިލާންޖެހިފައިވާ ގައުމަކަށް، ނަތީޖާ ނުނެރެވޭ ގާނޫނުހަދާ މަޖިލީހެއްގެ މެންބަރުންނަށް މިފަދަ ބޮޑު ހަރަދެއް ކުރުމަކީ ތަހައްމަލު ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ.
ތަމްސީލުކުރުން އަލުން މާނަކުރުން: ވަކިވެފައިވާ ދާއިރާތަކުގެ ބަދަލުގައި މުޅި އަތޮޅު ތަމްސީލުކުރާ ދާއިރާތަކަކަށް
އަދަދުތަކާއި މުސާރައިގެ އިތުރުން، އިންތިހާބީ ދާއިރާތައް މިހާރު ކަނޑައަޅާގޮތުން އުފެދެނީ ކެތްނުކުރެވޭ ފަދަ ބައިބައިވުންތަކެކެވެ. މިއީ މުޅި ސަރަހައްދުގެ ތަރައްގީއަށް އެޅޭ ހުރަހެކެވެ. މިއަދު ދާއިރާތަކުގެ އިންތައް ކަނޑައަޅަނީ ވަރަށް އަމިއްލަގޮތަކަށެވެ (އާބިޓްރަރީކޮށެވެ). ބައެއް ހާލަތްތަކުގައި، އެކި ރަށްރަށުން ބައިބައި ނަގައިގެން އެއް ދާއިރާއެއް ހަދާފައިވެއެވެ — މިސާލަކަށް މާލޭގެ ހެންވޭރުގެ ބަޔަކާއި ހުޅުމާލެ ގުޅުވާލައިގެން އުފެއްދި ހުޅުހެންވޭރު ދާއިރާއެވެ. އަނެއްބައި ހާލަތްތަކުގައި، ބޮޑެތި ރަށްރަށް ވަކިވަކި ކުދި ދާއިރާތަކަށް ކޮށާލާފައިވެއެވެ؛ މިސާލަކަށް "ހިތަދޫ އުތުރު" ދާއިރާ ފަދަ ތަންތަނެވެ.
މެންބަރަކު ވަކި އަވަށަކަށް ނުވަތަ ރަށެއްގެ ބަޔަކަށް ނިސްބަތްވާ 5،000 މީހުންގެ ކުޑަކުޑަ ދާއިރާއެއް ތަމްސީލުކުރާއިރު، މުޅި ސަރަހައްދަށް އަމާޒުކޮށްގެން ސިއާސީ އިސްތިރާތީޖީ ތަރައްގީ ގެނައުމުގެ ގާބިލުކަން ހަނގުރުވެއެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެ މެންބަރުންނަށް މަޖުބޫރުވަނީ ފުޅާ ސިޔާސަތުތައް ރޭވުމުގެ ބަދަލުގައި، ވަކި ކުޑަކުޑަ ސަރަހައްދެއްގެ ކަންކަމުގައި ވަގުތީ އުފާ ހޯދައިދިނުމަށެވެ.
އަތޮޅު ފެންވަރުގެ ދާއިރާތައް:
މީގެ މާ އުފެއްދުންތެރި ހައްލަކީ، ރާއްޖޭގެ 19 އަތޮޅު (އަދި ބޮޑެތި ސިޓީތައް) އެކުވެގެންވާ މަލްޓި-މެންބަރު ދާއިރާތަކެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅައި، މަޖިލީހުގެ ތަމްސީލުކުރުން އަތޮޅުތަކުގެ އިދާރީ އިންތަކާ އެއްހަމަކުރުމެވެ. ނިސްބަތުން އަތޮޅު ތަމްސީލުކުރުން: ކޮންމެ އަތޮޅަކަށް މަޖިލީހުން ލިބޭ މެންބަރުންގެ އަދަދު އެ އަތޮޅެއްގެ އާބާދީގެ ނިސްބަތުން ކަނޑައެޅުން. މުޅި އަތޮޅަށް ހުޅުވާލެވިފައިވާ އިންތިހާބު: އަތޮޅުގައި ރަޖިސްޓްރީވެފައިވާ އެންމެހައި ރައްޔިތުންނަށް، އެ އަތޮޅު ތަމްސީލުކުރާ ހުރިހާ މެންބަރުންނަށް ވޯޓުދެވޭގޮތް ހެދުން. މިސާލަކަށް، އައްޑޫ ސިޓީއަށް މަޖިލީހުގެ 7 ގޮނޑި ހަމަޖެހިއްޖެނަމަ، އެ 7 މެންބަރުން އިންތިހާބުކުރާނީ އަދި އެ މެންބަރުން ޒިންމާދާރުވާނީ މުޅި އައްޑޫގެ އާބާދީއަށެވެ. ވަކިވަކި ކުދި ދާއިރާތަކުގެ މެދުގައި ވާދަކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އެ 7 މެންބަރުންވެސް ބާރުއަޅާނީ މުޅި ސަރަހައްދުގެ އުމްރާނީ ތަރައްގީއަށާއި، އިގްތިސޯދީ ވިސްނުމަށާއި، އެކުވެރިކަމަށް ގުޅިގެން މަސައްކަތްކުރުމަށެވެ.
ހަގީގީ އިސްލާހަކަށް ބޭނުންވާ މުހިންމު ގާނޫނީ ހައްލުތައް
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަކީ އޮމާންކޮށް ހިނގާ، ނަޒާހަތްތެރި މުއައްސަސާއަކަށް ހެދުމަށްޓަކައި، ސަރުކާރާއި މަދަނީ މުޖުތަމައު ގުޅިގެން އަންނަނިވި ސިޔާސަތުތަކަށް އަމާޒުހިފަންޖެހެއެވެ: އާބާދީގެ ނިސްބަތް މަތިކުރުން: ކޮންމެ 5،000 މީހަކަށް މެންބަރެއްގެ ބަދަލުގައި، ކޮންމެ 10،000 މީހަކަށް މަޖިލީހުގެ ސީޓެއް ކަނޑައެޅޭގޮތަށް އިންތިހާބީ ގާނޫނު އިސްލާހުކުރުން. ދިހަ އަހަރުން ދިހަ އަހަރުން ބަދަލުގުޅުވުން: ގޮނޑިތައް އިތުރުކުރުން ކޮންމެ 10 އަހަރަކުން އެއްފަހަރު ކުރެވޭ ކަމަކަށް ހަދައި، ކޮންމެ އަހަރަކު މަޖިލީހުގެ ސީޓުތައް އިތުރުވަމުންދާ ދިއުން ނިމުމަކަށް ގެނައުން. މަސައްކަތަށް ބަލައި މުސާރަ ދިނުން: ޖަލްސާތަކަށާއި ކޮމިޓީތަކަށް މަގުބޫލު ސަބަބެއްނެތި ހާޒިރުނުވާނަމަ، މުސާރައާއި އެލަވަންސްތަކުން ފައިސާ އުނިކުރެވޭނެ ހަރުކަށި ގަވާއިދުތަކެއް ތައާރަފުކުރުން. އަތޮޅު ފެންވަރުގެ އިންތިހާބީ ދާއިރާތައް: ވަކިވަކި ކުދި ދާއިރާތައް އުވާލައި، މުޅި އަތޮޅު ތަމްސީލުކުރެވޭ ގޮތަށް އިންތިހާބީ ދާއިރާތައް އަލުން އެކުލަވާލުން.
ސިޔާސީ އަމިއްލަ އެދުންއް ފަހަނައެޅުން
މި އިސްލާހުތައް މިއަދާ ހަމައަށްވެސް ނުކުރެވި އޮތީ ކީއްވެގެންތޯއެވެ؟ ޖަވާބު އޮތީ އިންސާނީ ތަބީއަތާއި ސިޔާސީ އަމިއްލަ އެދުމުގެ ތެރޭގައެވެ. ގާނޫނުއަސާސީއާއި އިންތިހާބީ ގާނޫނުތަކަށް ބަދަލުގަންނުވުމުގެ މައިގަނޑު ބާރު އޮންނަނީ މަޖިލީހުގެ މެންބަރުންގެ އަތްމަތީގައެވެ. މަގާމުގައި ތިއްބެވި ސިޔާސީ ބޭފުޅުން އަމިއްލައަށް އެބޭފުޅުންގެ ގޮނޑިތައް އުވާލުމަށް، މުސާރަ ކުޑަކުރުމަށް ނުވަތަ ހާޒިރީއާ މެދު ހަރުކަށި ގަވާއިދުތަކެއް ހެދުމަށް ވޯޓުދެއްވާނެކަމަށް ބެލުމަކީ ސިޔާސީ އަމިއްލަ ރައްކާތެރިކަމުގެ އުސޫލާ ހިލާފުކަމެކެވެ. ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ މައިދާނުގައި އެންމެ ބޮއްސުންލައިގެން ގޮސްފައިވާ ތަނަކީ ގާނޫނުހަދާ މަޖިލިސްކަން ގަބޫލުކުރަން މެންބަރުން އަމިއްލައަށް ދެކޮޅުހަދާނެއެވެ.
ސަރުކާރުގެ އިސްނެގުމާއި މަދަނީ މުޖުތަމައުގެ އަޑު މިކަމުގައި ބޭނުންވަނީ މި ސަބަބަށްޓަކައެވެ. ގާނޫނުހަދާ މަޖިލިސް އިސްލާހުކުރުމުގެ މައްސަލަ ގައުމީ އެޖެންޑާގެ އެންމެ ކުރިއަށް ނެރުމަށްޓަކައި، އެގްޒެކެޓިވް ބާރުގެ އިސްނެގުމާއެކު ރައްޔިތުންގެ މެދުކެނޑުމެއްނެތް އެދުމެއް ބޭނުންވެއެވެ.
ނިންމުން
ރާއްޖެ މިއަދު މިވަނީ ވަރަށް ނާޒުކު ފުރާޅެއްގައެވެ. ދުވަހުން ދުވަހަށް ބޮޑުވަމުންދާ، ބޮޑު މުސާރަދެވޭ، އަދި ފުރިހަމައަށް ފަރުވާނުދެވޭ މަޖިލީހެއް ދެމެހެއްޓުމަކީ ރާއްޖޭގެ އިގްތިސޯދީ ފެންވަރަށް ބަލާއިރު ތަހައްމަލު ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ސީޓުތަކުގެ އަދަދު ކުޑަކޮށް، އަތޮޅު ފެންވަރުގައި ތަމްސީލުކުރުމަށް ބަދަލުކޮށް، މުސާރަ ހާޒިރީއާ ގުޅުވައި، އަދި ނިސްބަތް ކޮންމެ 10،000 މީހަކަށް 1 މެންބަރެއްގެ ގޮތުގައި ހިފަހައްޓައިގެން، ރާއްޖެއަށް ކުޑަ، އެފިޝަންޓް އަދި ޒިންމާދާރު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހެއް ބިނާކުރެވިދާނެއެވެ. ގައުމީ ހަގީގީ ކުރިއެރުމާއި، މާލީ ޒިންމާދާރުކަމާއި، ފުރިހަމަ ދިމުގުރާތީ ހަމަޖެހުން ލިބޭނީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ މައްޗަށް ވެރިކަންކުރަން ތިބި މުއައްސަސާ އިސްލާހުކުރުމުގެ ގައުމީ އަޒުމް ކަނޑައެޅިގެންނެވެ.
