ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގެ ޞަފުޙާތަކަށް ބަލާއިރު، ރައީސް އިބްރާހީމް ނާޞިރު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނު ފަދަ ނުފޫޒުގަދަ އަދި އެހާމެ ޙިކުމަތްތެރި ލީޑަރަކު މަދުންނޫނީ ފެނިފައެއް ނުވެއެވެ. ޤައުމީ ބޮޑު ބަދަލުތަކެއް އައި ދުވަސްވަރެއްގައި، ނާޞިރު އެންމެ ފުރަތަމަ ޚިދުމަތް ކުރެއްވީ 1957 އިން 1968 އަށް ސުލްޠާން މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީގެ ރަސްކަމުގައި ބޮޑުވަޒީރުގެ މަޤާމުގައެވެ. އޭގެފަހުން، 1968 އިން ފެށިގެން 1978 އަށް އެމަނިކުފާނު ހުންނެވީ ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ފުރަތަމަ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމުގައެވެ. މިޒަމާނުގެ ސިޔާސީ މައިދާނުން ފެންނަ އާންމުންގެ ސަމާލުކަން ހޯދުމުގެ އުކުޅުތަކާއި، ނުފޫޒުގަދަ ވާހަކަތަކާއި، އަދި ކަންދެއްކުމުގެ ސިޔާސަތާ ޚިލާފަށް، ނާޞިރަކީ މުޅިން ތަފާތު އުޞޫލުތަކަކަށް ތަބާވެވަޑައިގެންނެވި ބޭފުޅެކެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ވާހަކަފުޅު މަދު، ވަކިފަރާތަކަށް ނުޖެހި ވެރިކަން ކުރެއްވި، އަދި އެކަހެރިވެފައިވި ޖަޒީރާ މިޤައުމު ތަރައްޤީގެ އާ އުސްމިންތަކަކަށް ގެންގޮސްދެއްވުމަށް ސާބިތުކަމާއެކު މަސައްކަތްޕުޅު ކުރެއްވި ޢަމަލީ ޒަޢީމެކެވެ. މި ޤައުމަށް ޝައްކެއްނެތް ގޮތުގައި އަދިވެސް ބޭނުންވަނީ ރައިސް ނާސިރު ފަދަ ޒައީމެކެވެ.
މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތަށް ކުރެއްވި ދަތުރު
1957 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު މަހު ނާޞިރު ބޮޑުވަޒީރުކަމުގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވި އިރު، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އިނގިރޭސިންގެ ޙިމާޔަތުގެ ދަށުގައި އޮތް، އެކަހެރި، ފަގީރު ޤައުމެކެވެ. ސަރަޙައްދީ ސިޔާސީ މަޝްރަޙު އޮތީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މަޞްލަޙަތުތަކުން ފުރިގެންނެވެ. އިނގިރޭސިންގެ ސިޔާސީ އަދި ޢަސްކަރީ މަޞްލަޙަތެއް ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކުގައި، ޚާއްޞަކޮށް އައްޑޫ އަތޮޅުގައި އޮތެވެ. ނާޞިރުގެ ސިޔާސީ ޙަޔާތްޕުޅުގެ ކުރީކޮޅު ފެނިގެންދިޔައީ އިނގިރޭސިންގެ ނުފޫޒާ ދެކޮޅަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތު ދިފާޢުކުރެއްވުމުގައި ދެއްކެވި ވަޠަނިއްޔަތުގެ ވަރުގަދަ ސާބިތުކަމެވެ.
އެމަނިކުފާނުގެ އެންމެ ބޮޑު ޚާރިޖީ ކާމިޔާބީއަކީ 1965 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި 26 ވަނަ ދުވަހު ކޮޅުނބުގައި ސޮއެ ކުރެއްވި މިނިވަންކަމުގެ އެއްބަސްވުމެވެ. މި އެއްބަސްވުމާއެކު ގަރުނުތަކެއް ވަންދެން ރާއްޖޭގައި އޮތް އިނގިރޭސިންގެ ޙިމާޔަތުގެ ގުޅުން ނިމުމަކަށް އައިސް، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފުރިހަމަ ސިޔާސީ މިނިވަންކަން ލިބިގެންދިޔައެވެ. މިނިވަންކަމުގެ ފުރިހަމަކަން އަންނާނީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ބަލައިގަތުމާއެކުކަން ޤަބޫލުކުރައްވައި، 1965 ގެ ސެޕްޓެމްބަރު މަހު ދިވެހިރާއްޖެ އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ ޖަމްޢިއްޔާ (އ.ދ) ގެ މެންބަރަކަށް ހެއްދެވިއެވެ. މިއީ ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އަމިއްލަ ވެރިކަމެއް ކުރާ، ސިޔާދަތީ ޤައުމެއްކަން ދުނިޔެއަށް އެންގެވި އެންގެވުމެކެވެ. އޭގެ ތިން އަހަރު ފަހުން، 1968 ގައި، ރާއްޖޭގެ 800 އަހަރުވީ ރަސްކަން އުވާލައްވައި، ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާ އުފަންކުރެއްވި ފެންނަނުފެންނަ ވޯޓު ނަންގަވައި، އެމަނިކުފާނު ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ފުރަތަމަ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
އިޤްތިޞާދީ ތިން ތަނބުގެ ފަރުމާކާރު
މި ޤައުމުގެ ސިޔާސީ މިނިވަންކަމަކީ ނާޞިރުގެ އެންމެ ބޮޑު ކާމިޔާބީ ކަމުގައިވާއިރު، އެމަނިކުފާނުގެ އިޤްތިޞާދީ ތަރިކައަކީ ހުޅުލޭ ވައިގެ ބަނދަރާއި، ރާއްޖޭގެ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާއަތާއި، މަސްވެރިކަމުގެ ސިނާއަތެވެ. މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދީ ދިރުމުގެ ތިން އަސާސެވެ. މިއަދުގެ ދިވެހި އިޤްތިޞާދު ހިފަހައްޓައިދޭ އެންމެ ބޮޑު ތިން ދާއިރާ ކަމުގައިވާ: ވައިގެ ދަތުރުފަތުރު، ފަތުރުވެރިކަން، އަދި މަސްވެރިކަން އުފެދި، ތަރައްޤީވެ، ފެށިގެންދިޔައީ ރައީސް ނާސިރުގެ ސީދާ ލީޑަރޝިޕްގެ ދަށުންނެވެ.
އެއާރޕޯޓާއި އެއާ މޯލްޑިވްސް: ވައިގެ ދަތުރުފަތުރާއި އިސްތިރާތީޖީ ގުޅުން
ރައީސް ނާސިރުގެ ވެރިކަމުގައި، ހުޅުލޭ އެއާރޕޯރޓު ޤާއިމް ކުރައްވައި، އަދި ޤައުމީ ވައިގެ ކުންފުނި "އެއާ މޯލްޑިވްސް" އުފައްދަވައި ދަތުރުފަތުރުގެ ނިޒާމު ފުޅާކުރެއްވިއެވެ. އެކަހެރިވެފައިވާ ޖަޒީރާ ޤައުމަކަށް ބައިނަލްއަޤްވާމީ ދޮރާއްޓެއް ނެތި ކުރިއަށް ނުދެވޭނެކަން ވިސްނިވަޑައިގެން، ހުޅުލޭގައި (މިއަދުގެ ވެލާނާ އިންޓަރނޭޝަނަލް އެއާޕޯޓު) ތާރުއެޅި ރަންވޭއެއް ހެއްދެވުމުގެ މަސައްކަތް ނާޞިރު ފެއްޓެވިއެވެ. ބޭރުގެ މާހިރުން މިއީ ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫންކަމަށް ބުނެ، އަދި ބޮޑެތި މެޝިނަރީތައް ނެތް ދަނޑިވަޅެއްގައި، ނާޞިރު ބިއުރޯކްރެޓިކް ހުރަސްތައް ދޫކޮށްލައްވައި، މުޅި ޤައުމު މަސައްކަތަށް ނެރުއްވިއެވެ. އެމަނިކުފާނު އަމިއްލަފުޅަށް މާލޭގެ ރައްޔިތުން ނެރުއްވައި، ރައްޔިތުންނާ އެކު އަތްޕުޅުން ގާ އުފުއްލައި، ބިން ސާފުކޮށް، ދިވެހިރާއްޖެ ދުނިޔޭގެ ވިޔަފާރި މަގުތަކާ ގުޅުވައިދިން ރަންވޭ އަޅުއްވައިދެއްވިއެވެ. އެއަސް ފަހު "އެއާ މޯލްޑިވްސް" އުފެއްދެވި އެވެ. މިއީ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާއަތުގެ ދެ ބިންގަލެވެ.
ބައިނަލްއަޤްވާމީ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާޢަތް
ސާފުފެނާއި، ކަރަންޓާއި، އަދި ދަތުރުފަތުރުގެ ވަސީލަތްތައް ނެތުމުގެ ސަބަބުން ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ފަތުރުވެރިކަމަށް އެކަށީގެންވާ ތަނެއް ނޫންކަމަށް ބޭރުގެ އިޤްތިޞާދީ މާހިރުން ނިންމެވުމުން، ރައީސް ނާޞިރު އެވާހަކަތައް ގަބޫލެއް ނުކުރެއްވިއެވެ. ރާއްޖޭގެ ޤުދުރަތީ ރީތިކަމުގެ ފުރުޞަތު ދެނެވަޑައިގެން، ރާއްޖޭގެ ވިޔަފާރިވެރިންނަށް ހިތްވަރުދެއްވައި، 1972 ގައި ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ރިސޯޓު، ކުރުނބާ މޯލްޑިވްސް ހުޅުއްވައިދެއްވިއެވެ. ރަށެއްގެ ދޮންވެލި ފަސްގަނޑުގައި ފެށުނު މި ކުޑަކުޑަ ފެށުން، ފަހުން ވެގެންދިޔައީ ދުނިޔޭގެ އެންމެމަތީ ފެންވަރުގެ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާޢަތަކަށެވެ.
މަސްވެރިކަން މެކަނައިޒްކުރުމާއި ސިނާޢީކޮށް ފެލިވަރު ފެކްޓަރީ ހެދުން:
ފަތުރުވެރިކަމުން މުސްތަޤްބަލުގެ އުއްމީދުތައް ފެންނަން އޮތްއިރު، މަސްވެރިކަމަކީ އެއިރުގެ ވަގުތީ އިޤްތިޞާދީ އާރޯކަމެވެ. 1970 ގެ އަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅު، ސްރީލަންކާއަށް ކުރިމަތިވި މާލީ ނުތަނަވަސްކަމާއެކު، ރާއްޖެއިން މަސް ގަތުން ސިލޯނުން ހުއްޓާލުމުން ދިވެހި އިޤްތިޞާދު އިނދަޖެހޭ ހިސާބަށް ދިޔައެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަސްވެރިކަމުގެ އުފެއްދުންތަކުގެ 90 އިންސައްތަ އެއިރު އެކްސްޕޯރޓް ކުރަމުން ދިޔައީ ސިލޯނަށެވެ. އިގްތިސޯދީ މި ނުރައްކާތެރި ދަނޑިވަޅުގައި، ރައީސް ނާޞިރު ދެއްކެވީ ކަންކަން މެނޭޖްކުރުމުގެ މާހިރުކަމެވެ. ވަޅޯމަހާއި ހިކިމަހުގެ ބަދަލުގައި ރޯ ކަނޑުމަސް ވަގުތުން ވިއްކޭނެ ގޮތް ހެއްދެވުމަށް، ޖަޕާނުގެ ކުންފުނިތަކާއެކު، ޚާއްޞަކޮށް ހޯކޯ ފިޝިންގ ކުންފުނި (ހޯކޯ މޯލްޑިވްސް) އަދި މަރޫބޭނީ ކޯޕަރޭޝަނާއެކު އެއްބަސްވުންތައް ހެއްދެވިއެވެ. ޖަޕާނުގެ "މަސްގަންނަ ބޯޓުތައް" (މަސް ފްރީޒްކުރާ ބޮޑެތި ބޯޓުތައް) އުތުރާއި މެދު އަތޮޅުތަކުގައި ބަހައްޓައި، ދިވެހި މަސްވެރިންނަށް އޮޑިދޯނިފަހަރުގައި ގޮސް ވަގުތުން ފައިސާއަށް މަސްވިއްކޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސެވިއެވެ.
އޭގެއިތުރުން، 1974 ގައި، ނާޞިރުގެ ސަރުކާރުން ޖަޕާނުގެ ޔަންމާ ކުންފުންޏާއެކު މަސައްކަތްކޮށް، ދިވެހި ކަނޑުދޯނިފަހަރުގައި އިންޖީނު އަޅުއްވައި މެކަނައިޒް ކުރެއްވިއެވެ. އަދި ދިވެހި ޓެކްނީޝަނުން ޖަޕާނަށް ފޮނުއްވައިގެން ތަމްރީނު ކުރެއްވިއެވެ. އިންޖީނުއެޅި ދޯނިފަހަރުގެ ސަބަބުން މަސްވެރިކަމުގައި ދުރަށް ދެވޭގޮތްވެ، ކަނޑުގެ އޮއިވަރަށް ނުވަތަ ވަޔަށް ބެލުމެއްނެތި މާ ކަނޑަށް ނިކުމެ އިތުރަށް މަސްބޭނޭނެ މަގުފަހިވިއެވެ. މި ބަދަލުތަކުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ރައީސް ނާސިރުގެ ވެރިކަމުގައި، 1977 ގައި، ޅ. ފެލިވަރު ކޭނިންގ ފެކްޓަރީ ހުޅުވިގެންދިޔައެވެ.
ވޯރާ ވިޔަފާރިވެރިންގެ ނުފޫޒު ކަނޑުވާލެއްވައި، ބޭރުގެ ބޭންކްތައް ރާއްޖެ ގެންނެވުން:
ރައީސް ނާސިރުގެ އިޤްތިސާދީ ސިޔާސަތުގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ފިޔަވަޅަކީ ދިވެހި އިޤްތިސާދު ބޭރުގެ ނުފޫޒުތަކުން މިންޖުކުރެއްވުމެވެ. އެގޮތުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވިޔަފާރީގެ ނާރެސް ކަމުގައިވި މާލޭގެ ބާޒާރުގައި ގަދަކޮށްގެން ތިބި އިންޑިއާގެ ވޯރާ ވިޔަފާރިވެރިންގެ ނުފޫޒު ކަނޑުވާލައްވައި، އެމީހުން ރާއްޖެއިން ފޮނުވާލެއްވިއެވެ. މީގެއިތުރުން، ޒަމާނީ މާލީ ނިޒާމެއްގެ ބިންގާ އަޅުއްވައި، ބޭރުގެ ބޭންކުތައް ރާއްޖެއަށް ތަޢާރަފުކުރައްވައި ވިޔަފާރިއަށް މަގުފަހިކޮށްދެއްވިއެވެ.
ދިވެހި އަންހެނުން މިނިވަންކުރެއްވުން:
އިޖުތިމާޢީ މައިދާނުގައި، ނާޞިރު ކުރެއްވި އެންމެ ބޮޑު އެއް ކަމަކީ ދިވެހި އަންހެނުން މިނިވަންކުރައްވައި، މުޖުތަމަޢުގެ ތަޢުލީމީ އަދި އިޤްތިޞާދީ ދާއިރާތަކަށް އަންހެނުން ނެރުއްވުމެވެ. އަންހެނުންނަކީ ޤައުމީ ތަރައްޤީގެ މުހިންމު ބައިވެރިންގެ ގޮތުގައި ހައްދަވައި، ގޭގެ ހަތަރޔ ފާރުން ބޭރަށް ނުކުމެ ޚިދުމަތްކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އަންހެނުންނަށް ހުޅުވާލެއްވިއެވެ.
އޭގެ އިތުރުން، ޤައުމު ބިނާކުރެއްވުމުގައި ރައީސް ނާޞިރު ވަނީ ޒަމާނީ ދައުލަތެއްގެ މުއައްސަސާތަކާއި ޚިދުމަތްތައް ބިނާކުރައްވާފައެވެ:
ތަޢުލީމީ އިންޤިލާބު: މަޖީދިއްޔާ، އަމީނިއްޔާ އަދި ލަންޑަން އޯލެވެލް ތައާރަފް ކުރެއްވުން
ރައީސް އިބްރާހީމް ނާޞިރުގެ ވެރިކަމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަޢުލީމީ ނިޒާމަށް ބޮޑު އިންޤިލާބީ ބަދަލެއް ގެންނެވިއެވެ. އެގޮތުން، ތާރީޙީގޮތުން ރާއްޖޭގެ އެންމެ މުހިއްމު ތައުލީމީ ދެ ބިނާ ކަމުގައިވާ މަޖީދިއްޔާ އާއި އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް މެދުވެރިކޮށް އިނގިރޭސި މީޑިއަމަށް ކިޔަވައިދޭން ފެއްޓެވުމަކީ ދިވެހި ދަރިވަރުންނަށް ބައިނަލްއަޤްވާމީ ފެންވަރުގެ ތަޢުލީމު ހޯދައިދިނުމަށް ތަނަވަސްކޮށްދެއްވި ބޮޑު މަގެކެވެ. އަދި ދިވެހި ޒުވާނުން ދުނިޔޭގެ މުޖުތަމަޢަށް ތައްޔާރުކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން އިނގިރޭސިވިލާތުގެ "ލަންޑަން އޯ ލެވެލް" އިމްތިޙާނު ރާއްޖެއަށް ތަޢާރަފުކުރައްވައި، ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ މަތީ ތަޢުލީމީ މުއައްސަސާތަކަށް ވަނުމުގެ ފުރުޞަތު ދިވެހި ދަރިވަރުންނަށް ފަހިކޮށްދެއްވިއެވެ. މި ފިޔަވަޅުގެ ސަބަބުން ޤައުމު ބިނާކުރުމަށް ބޭނުންވާ ފަންނީ އަދި ޤާބިލު އިންސާނީ ވަސީލަތްތައް އުފެދިގެން ދިޔައެވެ.
މީޑިއާ އަދި މުވާޞަލާތު
ޤައުމީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރުމަށާއި، ރައްޔިތުންނާ ހަމައަށް މަޢުލޫމާތު އަވަހަށް ފޯރުކޮށްދިނުމަށްޓަކައި މުވާޞަލާތީ ނިޒާމު ޒަމާނީ ކުރެއްވުމަށް ނާޞިރު ޚާއްޞަ އިސްކަމެއް ދެއްވިއެވެ. މުޅި ރާއްޖެއަށް ޚަބަރާއި މަޢުލޫމާތު ފެތުރުމުގެ ގޮތުން "ރޭޑިއޯ މޯލްޑިވްސް" ގެ ޚިދުމަތް ފެއްޓެވުމުގެ އިތުރުން، ސަރަޙައްދީ ފެންވަރުގައިވެސް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ފަދަ އިންޤިލާބީ ބަދަލެއްގެ ގޮތުން "ޓީވީ މޯލްޑިވްސް" (ޓީވީއެމް) އުފެއްދެވިއެވެ. މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ވަގުތުން ވަގުތަށް ޚަބަރާއި، އިޖުތިމާޢީ އަދި ތަޢުލީމީ ޕްރޮގްރާމްތައް ރައްޔިތުންނާ ހަމައަށް ފޯރުކޮށްދީ، މުޅި ޤައުމު އެއް ނެޓްވޯކަކުން ގުޅުވާލަދިން މުހިންމު ވަސީލަތަކަށް ވެގެންދިޔައެވެ.
ޞިއްޙީ ދާއިރާ
ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޢާންމު ޞިއްޙަތު ސަލާމަތްކުރުމަށާއި ޒަމާނީ ބޭސްފަރުވާގެ ޚިދުމަތްތައް ޤާއިމުކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން، ރާއްޖޭގެ ޞިއްޙީ ދާއިރާގެ ފުރަތަމަ ބިންގަލުގެ ގޮތުގައި "ސެންޓްރަލް ހޮސްޕިޓަލް" ނާސިރުގެ ވެރިކަމުގައި ޤާއިމުކުރެއްވިއެވެ. މި ހޮސްޕިޓަލާއެކު ދިވެހިންނަށް އެއިރު ކުރިމަތިވެފައިއޮތް ނުރައްކާތެރި ބަލިތަކަށް ފަރުވާކުރުމުގެ މަގުފަހިވެ، އެކަށީގެންވާ ޞިއްޙީ ލުއިފަސޭހަކަން ރައްޔިތުންނަށް ލިބިގެންދިޔައެވެ. ސެންޓްރަލް ހޮސްޕިޓަލަކީ އޭގެ ކުރިން ރާއްޖޭގައި އޮތް ދިވެހި ބޭސްވެރިކަމުގެ އިތުރަށް، ޒަމާނީ، ޢިލްމީ، އަދި ފަންނީ ގޮތުން ތަރައްޤީވެފައިވާ ހޮސްޕިޓަލް ނިޒާމަކަށް ދިވެހިރާއްޖެ ހިޖުރަކުރުމުގެ މުހިންމު ފެށުމެވެ.
ކަނޑުގެ ދަތުރުފަތުރު
ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ޖަޒީރާ ޤައުމަކަށްވެފައި، އެކަހެރިކަން ނައްތާލައި އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ކުރިއެރުން ހޯދުމަށްޓަކައި ކަނޑުގެ ދަތުރުފަތުރުގެ ނިޒާމު ހަރުދަނާކުރުން އޮތީ މަޖުބޫރުވެފައެވެ. މިކަމަށްޓަކައި ރައީސް ނާޞިރު ވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ވިޔަފާރި މަގުތައް ރައްކާތެރިކޮށް، ބޭރުގެ ބާޒާރުތަކާ ގުޅުވާލަދިނުމުގެ ގޮތުން ޤައުމީ ދަތުރުފަތުރުގެ ކުންފުނި، މޯލްޑިވްސް ޝިޕިންގ ޝިޕިންގ ލިމިޓެޑް (އެމް.އެސް.އެލް) އުފައްދަވައިފައެވެ. މި ކުންފުނީގެ ސަބަބުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބޭނުންވާ ޒަރޫރީ މުދާ އެތެރެކުރުމަށް މަގުފަހިވެގެންދިޔުމުގެ އިތުރުން، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ކަނޑުގެ ވިޔަފާރީގެ ތެރެއިން ދިވެހި ދައުލަތަށް ބޮޑު އާމްދަނީއެއް ލިބޭނެ ގޮތް ހަމަޖެހިގެންދިޔައެވެ.
ހަރުދަނާކަމާއި، ވަކިފަރާތަކަށް ނުޖެހުމާއި، ޤާނޫނު ތަންފީޒުކުރުން
ނާޞިރުގެ ވެރިކަން ގިނަފަހަރަށް ސިފަކުރެވިފައިވަނީ އެމަނިކުފާނުގެ ބާރުތައް މަރުކަޒުކުރެއްވި، އަދި ހަރުކަށި ވެރިކަމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޤައުމީ އެކުވެރިކަމަށް އައި ނުރައްކާތަކާ—ޚާއްޞަކޮށް 1950 ގެ އަހަރުތަކާއި، 1960 ގެ ކުރީކޮޅު ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކުގައި އުފެދުނު "އެކުވެރި ސުވާދީބު ޖުމްހޫރިއްޔާ" ގެ ވަކިވެގަތުމުގެ ހަރަކާތާ—ރައީސް ނާސިރު ކުރިމަތިލެއްވީ އަވަސް އަދި ދޫނުދޭ އުޞޫލަކުންނެވެ. އެމަނިކުފާނު އެ ބަގާވާތް ބެއްލެވީ ސިޔާސީ ގޮތުން ސުލްޙަވާންޖެހޭ ކަމެއްގެ ގޮތުގައެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް، ދައުލަތުގެ ސަރަޙައްދީ ނަޒާހަތްތެރިކަމަށް އައި ސީދާ ނުރައްކަލެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
"ހަރުކަށި" ރައީސެއް؟
ތާރީޚީ ލިޔުންތަކުން އެނގޭގޮތުގައި ނާޞިރުގެ "ހަރުކަށިކަމާ" އެކުގައިވަނީ ވަކިފަރާތަކަށް ނުޖެހޭ، ޢަދުލުވެރި، އަދި ޤާނޫނުގެ ވެރިކަމަށް މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި އިޙްތިރާމްކުރެއްވި ސިފަފުޅެކެވެ. ނާޞިރުގެ ވެރިކަމުގައި، ދައުލަތުގެ ހިންގުން އޮތީ އާއިލީ ނަސަބަކަށް، އިޖްތިމާޢީ ފެންވަރަކަށް، ނުވަތަ ޢާއިލީ ގުޅުމަކަށް ބެލުމެއްނެތިއެވެ. އެއްވެސް ރައްޔިތަކު ޤާނޫނަށްވުރެ މަތީގައި ނުހުންނާނެކަން ސާބިތުކޮށްދެއްވުމުގެ ގޮތުން—އެމަނިކުފާނުގެ އަމިއްލަފުޅު އާއިލާވެސް އިސްތިސްނާ ނުކުރައްވައި—އެމަނިކުފާނުގެ އަމިއްލަފުޅު ދަރިކަލަކު ކަނޑުގެ ޤަވާއިދާ ޚިލާފުވުމުން، ދައުލަތުގެ ޤާނޫނުތަކުގެ ދަށުން ހައްޔަރުކޮށް، އަދަބު ދެއްވިއެވެ. މި ދޫނުދެއްވާ އުޞޫލުން ހާމަވަނީ އެމަނިކުފާނުގެ އަސާސީ ފަލްސަފާއެވެ: ދައުލަތުގެ މަޤާމަކީ ޤައުމަށް އަދާކުރަންޖެހޭ މުޤައްދަސް ވާޖިބެއްގެގޮތުގައި ބެއްލެވިކަމެވެ. އެއީ އާއިލާއަށް ނުވަތަ ގާތް މީހުންގެ މަންފާއަށް ބޭނުންކުރާ ވަސީލަތެއް ކަމަށް ދެކެވަޑައިނުގެންނެވި ކަމެވެ.
ނަޒާހަތްތެރިކަން: ނިޒާމީ ކޮރަޕްޝަން ނައްތާލުން
ނާޞިރުގެ ރިއާސަތުގައި ބާރުތައް އެއްކުރެއްވިކަމަށް މިޒަމާނުގެ ފާޑުކިޔުންތެރިން ބުނިކަމުގައިވީނަމަވެސް، ތާރީޚުޢިލްމުވެރިންނާއި އެދުވަސްވަރުގެ ބޭފުޅުން ފާހަގަކުރައްވާ މުހިންމު ތަފާތެއް އެމަނިކުފާނުގެ ހިންގުމުގައިވެއެވެ: ނާޞިރަކީ މުއައްސަސާތަކުގެ ކޮރަޕްޝަނާއި ރިޝްވަތަށް އެއްވެސްވަރަކަށް ޖާގަ ނުދެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.
ދައުލަތުގެ ބޮޑެތި ކުންފުނިތަކާއި މާލީ ކަންކަން އެމަނިކުފާނު ސީދާ އަމިއްލަފުޅަށް ކޮންޓްރޯލް ކުރެއްވި ނަމަވެސް، އެހެން އިތުރު އެއްވެސް މީހަކު ދައުލަތުގެ ފައިސާއިން ޚިޔާނާތްތެރިވުމާއި، ރިޝްވަތު ހިފުމާއި، މަޤާމުގެ ނުފޫޒު ބޭނުންކުރުމާ ދެކޮޅަށް ސާބިތުކަމާއެކު މަސައްކަތްޕުޅު ކުރެއްވިއެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ވެރިކަމުގައި، އެއްވެސް ވަޒީރަކަށް، އަތޮޅުވެރިއަކަށް، ނުވަތަ ސިވިލް ސަރުކާރު މުއައްޒަފަކަށް ވެސް ދައުލަތުގެ މުދަލުން އަމިއްލައަށް މުއްސަނދިވުމުގެ ފުރުޞަތު ނުދެއްވައެވެ. މަޤާމުގެ ނުފޫޒު ބޭނުންކުރަން އުޅުނު މީހުން ވަގުތުން މަޤާމުން ވަކިކޮށް، އަރުވާލައި، ނުވަތަ ޝަރީޢަތް ކުރެވުނެވެ.
ކޮރަޕްޝަން ނައްތާލައްވައި، ސަރުކާރުގެ އިދާރާތަކުގައި ހަރުދަނާ އަޚްލާޤެއް ޤާއިމުކުރެއްވުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، ޤައުމުގެ އާމްދަނީގެ އެންމެ ކުޑަ ލާރިފޮތި ވެސް ދިޔައީ އާންމު އުމްރާނީ ތަރައްޤީއަށާއި ޤައުމީ ކަންކަމަށެވެ. ސިޔާސީ ނުފޫޒާއި، ވަކިޕާޓީއަކަށް ބެލުމާއި، އަދި ބޮޑެތި ސަރުކާރު ކުންފުނިތަކުގެ ބޭކާރު ޚަރަދުތަކުން މިއަދުގެ ހިންގުން ބުރަވެފައިވާ ދަނޑިވަޅެއްގައި، ނާޞިރުގެ ހަރުދަނާ ފިޔަވަޅުތަކަކީ އިދާރީ ހިންގުމުގެ ނަމޫނާއެކެވެ.
އެހެން ސިޔާސީ ބޭފުޅުންހެން އާއްމުންގެ ތަރުޙީބު ހޯއްދަވަން ނޫޅެއްވުން:
ރައީސް އިބްރާހީމް ނާޞިރަކީ އެހެން ސިޔާސީ ބޭފުޅުންހެން އާއްމުންގެ ތަރުޙީބަށް އެދިވަޑައިގެންނެވި ސިޔާސީ ބޭފުޅެއް ނޫނެވެ. އަދި ޕާޓީތަކުގެ ފެކްޝަންތައް މެނޭޖްކުރެއްވި އާންމު ސިޔާސީ ބޭފުޅެއްވެސް ނޫނެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ މަޑުމައިތިރި ކަމާއި، ހިމޭންކަމާއެކު، ހަރުދަނާކޮށް، ވަކިފަރާތަކަށް ޖެހިވަޑައިނުގެން ޤައުމު ބިނާކުރެއްވި މާހިރެކެވެ. ޤައުމުގައި ފައިސާއާއި، ޒަމާނީ ޓެކްނޮލޮޖީއާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ގުޅުންތައް ނެތް ޒަމާނެއްގައި، ނާޞިރު ދެއްކެވީ މިނިވަން ދައުލަތެއް ބިނާކުރެއްވުމަށް ބޭނުންވެވަޑައިގެންނެވި، ދޫނުދެއްވާ އަޒުމެކެވެ. ޒަމާނީ ދިވެހިރާއްޖެ—މިޤައުމުގެ ބައިނަލްއަޤްވާމީ އެއާޕޯޓާއި، ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގެ ފަތުރުވެރިކަމާއި، މެކަނައިޒްޑް މަސްވެރިކަމާއި، އަދި ޤާނޫނީ ޖުމްހޫރިއްޔާ—މިއަދުވެސް އެހުރީ އެމަނިކުފާނުގެ ހިމޭން އުންމީދުތަކުގެ ދިރިހުރި ނަމޫނާއެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
އަވަހާރަވުމާއި، ވަކިވެވަޑައިގަތުމާއި ދޫކުރެއްވި ތާރީޚީ ތަރިކަ
1978 ވަނަ އަހަރު، އެމަނިކުފާނުގެ ބާރުގެ އެންމެ އުޖާލާ ދުވަސްވަރު، ނާޞިރު ނިންމެވީ އެމަނިކުފާނުގެ ތަފާތު ސިފަފުޅުތަކާ ގުޅޭ ނިންމެވުމެކެވެ: އަމިއްލަފުޅަށް އެދިވަޑައިގެން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާކަމުގެ އިތުރު ދައުރަކަށް ކުރިމަތިނުލެއްވުމެވެ. އެއްވެސް ކަންދެއްކެވުމެއްނެތި ހިމޭންކަމާއެކު މަޤާމުން ދުރުވެވަޑައިގެން، ސިޔާސީ މައިދާން ދޫކުރައްވައި ސިންގަޕޫރަށް ދިރިއުޅުއްވުން ބަދަލުކުރެއްވިއެވެ. މިއާއެކު އެމަނިކުފާނުގެ ޖާގަ ރައީސް މައުމޫނު ޢަބްދުލްޤައްޔޫމަށް ލިބިވަޑައިގަތެވެ.
ނާޞިރުގެ ވެރިކަމަށްފަހު މައުމޫނުގެ ވެރިކަމުގެ ކުރީކޮޅު ނާސިރަށް ސިޔާސީ ނުތަނަވަސްކަމާއި، މާލީ ތަޙުޤީޤުތަކާއި، އަދި ޤައުމުން ބޭރުގައި އުޅުއްވަންޖެހިވަޑައިގެންނެވި ނަމަވެސް، ތާރީހުގެ ސޮފްހާތައް އުކެމުން ދިޔަވަރަކަށް އެމަނިކުފާނުގެ ޚިދުމަތްތައް ސާފުވެގެންދިޔައެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ޙަޔާތްޕުޅުގެ ފަހު ދުވަސްވަރު، އެމަނިކުފާނަކީ ޒަމާނީ ދިވެހި މުޖުތަމަޢު އާއި އިޤްތިސޯދުގެ އަސާސްތައް ބިނާކުރެއްވި ޤައުމީ އަބްޠާލެއްގެ ގޮތުގައި ރަސްމީކޮށް ބަލައިގަނެ، ޢަފޫޢާންމު ދެއްވައި، ޢިއްޒަތް އެރުވުނެވެ.
ރައީސް އިބްރާހިމް ނާސިރު ސިންގަޕޫރުގައި އަވަހާރަވީ 2008 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު މަހު، ޢުމުރުފުޅުން 82 އަހަރުފުޅުގައެވެ. އެމަނިކުފާނު ދޫކުރެއްވީ، މީގެ 70 ވަރަކަށް އަހަރު ކުރިން އެމަނިކުފާނާ ޙަވާލުކުރެވުނު ފަގީރު، އިގިރޭސީންގެ ހިމާޔަތުގައި އޮތް، ކުޑަ ޖަޒީރާ ޤައުމާ މުޅިން ތަފާތު، މިނިވަން މުސްތަޤިއްލު ޖުމްހޫރިއްޔާއެކެވެ.
2008 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު 22 ގައި ސިންގަޕޫރުގައި އަވަހާރަވުމާ ގުޅިގެން، ރައީސް އިބްރާހީމް ނާޞިރުގެ ހަށިކޮޅު މާލެ ގެނެވުނީ އެކަމަށްޓަކައި ޚާއްޞަކޮށް ޗާޓަރުކުރެވުނު މަތިންދާބޯޓެއްގައެވެ. މާލޭގައި އެމަނިކުފާނަށް ދެވުނީ އެތައް ހާސް ރައްޔިތުންނެއް ބައިވެރިވި ދައުލަތުގެ ފުރިހަމަ ޢިއްޒަތުގެ ޖަނާޒާއެކެވެ. ތާރީޚީ އިޙްތިރާމުގެ ރަމްޒެއްގެ ގޮތުން، އެމަނިކުފާނު ފަސްދާނުވެޑުވުނީ މާލޭ ހުކުރު މިސްކިތުގެ ބިމުގައެވެ—ޚާއްޞަކޮށް: އެމަނިކުފާނުގެ އާއިލީ ގެ، ވެލާނާގެއާއި، ރައީސް އޮފީހާއި، މުލިއާގޭގެ ތިނެސްކަނުގެ މެދުގައެވެ. މި ޤައުމަށް ޝައްކެއްނެތް ގޮތުގައި އަދިވެސް ބޭނުންވަނީ ރައިސް ނާސިރު ފަދަ ޒައީމެކެވެ. ހިމޭން ކަމާއެކު ރައީސް ނާސިރު ފަސްދާނުގައި އެއޮންނެވީ އެމަނިކުފާނު ބިނާކުރެއްވުމަށް އެތައް ޤުރްބާނީއެއްވެވަޑައިގެންނެވި މިނިވަން ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ތާރީޚީ ހިތުގައެވެ. މިއީ ޤައުމުގެ މިޒަމާނުގެ ވެރީންނަށް ހުރި ދިރިހުރި މިސާލެކެވެ.
